موسسه اسلامي زنان ايران

برخي از کودکان بنا به هر دليلي کمتر از ساير هم سن و سالان شان مهارت هاي اجتماعي را فرا گرفته اند و هيچ چيز براي والدين آنها دردناک تر از طرد شدن فرزندشان از ميان جمع کودکان ديگر نيست. پدر و مادر بايد با ترسيم چشم اندازي از آينده، برنامه ريزي دقيق و سنجيده يي براي آموزش فرزندشان پايه ريزي کنند. از آنجايي که اغلب کودکان خردسال خواهان برقراري ارتباط با ديگر کودکان هستند، بايد مهارت هاي اساسي اجتماعي شدن را مثل فروتني، ادب، حفظ ارزش هاي جمعي، رعايت قوانين بازي و... گام به گام بياموزند.

مراحل اجتماعي شدن کودکان

مراحل اجتماعي شدن براي تمامي کودکان مشخص و معين است. آنها تا قبل از يک سالگي به ندرت ارتباطي معنادار با ساير کودکان برقرار مي کنند. اگر دو کودک نه ماهه را رو به روي يکديگر بگذارند، آنها به گونه يي رفتار مي کنند که انگار عروسک و اسباب بازي هستند، به هم خيره نگاه مي کنند، براي هم صدا درمي آورند و موهاي هم را مي کشند. گروهي از آنها هم اساساً اعتنايي به ديگري نمي کنند و ساکت و آرام مي نشينند. بازي کودکان تا قبل از يک و نيم تا دو سالگي، محدود به بازي با خودشان مي شود. آنها با خود زمزمه مي کنند و از انجام بازي هاي فردي (بازي با انگشتان، عروسک ها، جغجغه ها و... ) لذت مي برند. آنها از اينکه پدر و مادر با زباني ساده او را به بازي بگيرند، خوش شان مي آيد. در اين مرحله دوست ندارند کودک ديگري وارد صحنه بازي آنها شود و سعي مي کنند با گرفتن اسباب بازي از دستش، او را از بازي بيرون کنند. اغلب کودکان خردسال داراي ويژگي خود مرکز بيني هستند. آنان همه چيز را در ارتباط با خودشان ارزيابي مي کنند. به عبارتي دنيا را از ديد خود مي بينند. تمام حق را براي خودشان مي خواهند و دوست دارند همه مطيع آنها باشند.

از حدود دو سالگي به بعد اولين ارتباط هاي معني دار ميان کودکان ايجاد مي شود. البته دوام اين تعاملات بسيار کوتاه است. (در حد چند دقيقه بازي با کودکان ديگر است.) از اين مرحله به بعد به تدريج نشانه هايي از همکاري و شراکت و رعايت نوبت در بازي هاي آنها پيدا مي شود. البته مدام با هم بازي خود در حال کشمکش و جر و بحث هستند تا حدي که جنجال آنها منجر به قهر و گريه مي شود و با ميانجيگري هاي عاقلانه والدين، رابطه آنها صميمي تر و پايدار تر مي شود. پدر و مادر هم نبايد انتظار داشته باشند کودک دو سه ساله آنها از خود خويشتن داري نشان دهد، زيرا او تمام آداب مورد پذيرش جمع و محدوديت ها را نمي داند. والدين وظيفه دارند به کودک کمک کنند ايجاد تعادل بين خواسته هاي خود (ابراز وجود کردن) و پيروي کردن از جمع را به او بياموزند.

اگر در اين مرحله کودک را به مهد گذارند، او مي تواند در گروه هاي سه الي چهار نفري به بازي بپردازد و تجربه يي از بودن در جمع کودکان ديگر داشته باشد. اين دوره زماني است که والدين (به ويژه مادران که زمان بيشتري را با کودک خود سپري مي کنند) بايد درصدد يافتن دوستي مناسب براي فرزندشان باشند. بچه هاي فاميل، دوستان و همسايه ها مي توانند اولين محفل هاي دوستانه کودکان را تشکيل دهند. در اين مرحله تفاوتي بين دختر و پسر و بازي هاي آنها وجود ندارد و آنها مي توانند به راحتي هم بازي يکديگر شوند. والدين يا مربيان مي توانند موقعيت گروه را براي کودکان توضيح دهند و با قرض دادن و پس گرفتن اسباب بازي هايشان مفاهيم بازي هاي گروهي را به آنها بياموزند. توجه داشته باشيد اگر کودکي نتواند مهارت هاي لازم را براي شرکت در گروه ها و دسته هاي کودکان ديگر کسب کند، بيش از معمول ستيزه جو و نامتعادل مي شود و از سوي هم سن و سالانش ناديده گرفته مي شود. براي اغلب کودکان ضروري است رفتارهاي اجتماعي جديدي بياموزند و ضمن بودن در جمع بچه ها، پيامدهاي رفتاري خود را در موقعيت هاي گوناگون ارزيابي کنند. براي مثال کودکي که بسيار پرخاشگر و خشن است و نمي تواند دوستي و محبت همسالان خود را جلب کند، بايد بتواند با کاهش ميزان و دفعات پرخاشگري، تعدادي دوست پيدا کند و ياد بگيرد اگر رفتارش با کودکان ديگر آرام تر شود، نظر منفي بچه ها نسبت به او تغيير خواهد کرد و او در آينده مي تواند تجربه هاي اجتماعي بيشتري داشته باشد.

از جمله مهم ترين عوامل موثر در پذيرش دوستان و همسالان مي توان از لبخند زدن، خنديدن، سلام کردن، پيوستن به گروه، دعوت کردن ديگران، صحبت کردن، گوش دادن به حرف هاي سايرين، همکاري، آراسته بودن، همدلي و شراکت نام برد. به بيان ديگر کودک خردسال پيش دبستاني علاقه مند به برقراري ارتباط با همسالاني است که شاد و خوشرو باشند و اسباب بازي هايشان را با آنها شريک شوند. از جمله ويژگي هاي اجتماعي کودکان در اين دوره عدم پايبندي به دوستي ها و رفاقت هاست. کودک پنج تا شش ساله به راحتي دوستش را بدون آنکه علت خاصي وجود داشته باشد، کنار مي گذارد. اين عمل او ناشي از عدم درک عميق کودک از دوستي، صميميت و تعامل متقابل است.

به طور کلي والدين مي توانند با آموزش مهارت هاي اجتماعي به فرزندشان به آنها کمک کنند روابط و تعاملات دوستي شان را با کودکان ديگر گسترش دهند. کودک از طريق انجام بازي هاي گروهي با ساير هم سن و سالانش مي تواند به تفاوت هاي بين افراد و ديدگاه هايشان پي ببرد. (يک کودک پيش دبستاني تصور مي کند همه مثل او فکر و احساس مي کنند.) يادگيري اين نکات به او کمک مي کند از خود مرکز بيني خود بکاهد و در عوض سعي کند شرايط و موقعيت هاي مختلف را از ديد ديگران بنگرد. نکته ديگري که کودک از بازي با ساير هم سن و سالانش ياد مي گيرد، آن است که قانون «بده و بگير» را مي آموزد. برخي از راهکارهايي که موجب کاهش تعارضات و اختلافات بين بچه ها مي شود، عبارتند از؛

1- به کودکان ياد بدهيد که آنها مجبور نيستند همه وسايل شان را با همديگر شريک شوند. برخي از والدين از کودکان شان انتظار دارند تمام اسباب بازي هايشان را (حتي آنهايي را که خيلي دوست دارند) براي بازي مشترک بياورند. اين شايد خواسته بزرگي براي کودک باشد. همان طور که بزرگسالان تمام وسايل شان را با ديگران شريک نمي شوند، کودکان نيز حق دارند بعضي از اسباب بازي ها و وسايل شان را شخصي (براي خودشان) بدانند و براي بازي با بچه هاي ديگر نياورند.

2- نسبت به بازي کودکان توجه نشان دهيد و چنانچه يکي از آنها شروع به خشونت، پرخاشگري و صدمه زدن به ديگري کرد، عکس العمل مناسب نشان دهيد. به آنها ياد بدهيد که قلدري، رفتارهاي خشن و زورگويي هيچ گاه مورد تاييد نيست.

3- زماني که دو کودک بر سر يک اسباب بازي بگومگو مي کنند و آن را مي خواهند، احساسات هريک از دو کودک را براي ديگري شرح دهيد. در چنين شرايطي راه حل جديدي براي آن دو پيدا کنيد. براي مثال«کدام يک از شما دوست دارد ديگري با اسباب بازي بازي مي کند، در آغوش من بماند» يا «چطور است بازي ديگري با هم انجام دهيم» تا به تدريج اختلاف حل شود و منجر به يک بحران نشود.

4- کودکان خردسال شديداً تحت تاثير احساسات و هيجانات لحظه يي خود هستند. آنها نه تنها با حالات گوناگون احساسي خود آشنا مي شوند و آنها را پرورش مي دهند، بلکه ياد مي گيرند که چگونه آنها را بيان کنند. يکي از مهم ترين درس هايي که کودکان خردسال در اين زمينه ياد مي گيرند آن است که بتوانند احساسات و عواطف تند خود را کنترل کنند.

والدين مي توانند به کودکان کمک کنند روش هاي صحيح کنترل احساسات را به تدريج بياموزند و به کار برند. بايد بدانيد که کودک بهترين مقلد رفتارهاي شماست. او از طريق مشاهده اعمال شما ياد مي گيرد که چگونه در شرايط مختلف بايد رفتار کند. راه ديگر براي آموزش کنترل سالم هيجانات آن است که براي کودک داستان ها و ماجراهاي گوناگون بخوانيد و تعريف کنيد. آشنا شدن با شخصيت هاي داستاني به کودک ياد مي دهد که چگونه در موقعيت هاي دشوار مي تواند درست رفتار کند. کودک بايد ياد بگيرد که او حق دارد ناراحت، عصباني، خوشحال و غمگين شود. احساسات بخشي از وجود اوست. او همچنين بايد ياد بگيرد که تنها راه حل تعارض با کودکان ديگر استفاده از برخوردهاي فيزيکي و لفظي نيست. (حتي اگر تقصير آنها باشد.

منبع: اعتماد